Birkaç yüz yıllık geçmişi olan bir sanat eserine paha biçilemiyor. Ataları yaklaşık 150 milyon yıl önce denizlerden iç sulara göç etmiş, milyonlarca yıllık evrimin eseri Malavi cichlidlerine ne değer biçmeli? Üstelik Malavi çiklitleri, sadece estetik güzelliğe ya da statik anlatıma sahip olan varlıklar değil; beslenen, üreyen ve ilginç davranış biçimleri gösteren, kendilerince bir sosyal düzen içinde yaşayan mükemmel organizmalar.

Önceleri Nyasa adıyla bilinen Malavi Gölü, ekvatorun (enlem: 9°30-14°25, boylam 33-35) ve Doğu Afrika Kayalık Vadisi'nin (Great Rift Valley) güneyindedir. Kuzeyden güneye yaklaşık 600 km boyunca uzunlamasına uzanan göl en geniş yerinde 80 km genişliğindedir. Yüzölçümü 31,000 km2 (İsviçre: 44,000 km2), en derin noktasında ise 700 metre derinliğindedir. Viktorya ve Tanganika göllerinden sonra Afrika'nın üçüncü büyük gölüdür.

Malavi Gölü gibi dev bir su kütlesi bünyesinde doğal olarak birçok biyotop tipini barındırır. Geçiş bölgeleriyle kısmen birbirine karışmış bu biyotopları kategorilere ayırmak zorlama bir bilimsellik olarak görünse de ilk olarak 1960'ların başlarında yayınlanmış olan aşağıdaki yedi biyotop tanımlaması okuyucuya iyi bir üstbakış kazandırır:

Bilimsel tarihçe

Malavi çiklitleri, bilimsel olarak ilk defa 1864'de, balık bilimcisi Günther tarafından tarif edilmiştir. O dönemlerde gölün büyük bir bölümü Britanya İmparatorluğu'na aitti. Gölde araştırma yapan tek kuruluş ise British Museum of Natural History (Britanya Doğa Müzesi) idi. Günther'in takipçileri, Boulenger, Regan ve Trewavas gölde araştırma yapıp balık toplayabilen ayrıcalıklı kişiler oldular.

Malavi çiklitleri, Mbuna ve Non-Mbuna (Mbuna olmayanlar) olmak üzere iki ana gruba ayrılabilir. Mbuna, yerli dilinde kayalık bölgelerde yaşayan çok renkli çiklitlere verilen isimdir.

Mbunalar birkaç istisna dışında kayalık bölgelere bağlı yaşayan küçük ve orta büyüklükteki çiklitlerdir. Temel besinleri Aufwuchs (okunuşu aufvuks) denilen kayaların yüzeyindeki yeşil yosun tabakasıdır. Bu yosunlardan otlanırken kazıma, koparma veya tarama gibi çeşitli yöntemler kullanırlar.

Tür içindeki sosyal davranışlar

Tıpkı mercan balıklarında olduğu gibi Malavi çiklitlerinde de erkeklerin parlak rekleri, rakip erkeklere sahiplendiği bölgesine girişi yasakladığını, dişilere de potansiyel bir eş olduğunu bildirir. Hiyerarşide alt sırada olan erkekler ise renklerini soldurup görünüşlerini dişilere benzeterek dominant (baskın) erkeklere sahiplendikleri bölgeleri için bir tehdit oluşturmadıklarını belirtirler; böylece transit geçişlerde boş yere hırpalanmaktan kurtulmuş olurlar.

Akvaryum ortamının doğadakine göre dar olmasından kaynaklanan, sonu gelmez kavgaları ve zayıf balıkların ölümle sonuçlanabilecek hırpalanmalarını önlemek için, oluşturulacak balık popülasyonunu, en baştan -daha balıkları almadan önce- bazı temel kuralları göz önüne alarak planlamak gerekir.

Bu planlamada göz önüne alınması gereken faktörler:

1. Doğru Su

Malavi çiklitlerinin çoğu türlü ortamlara uyum sağlayabilen dayanıklı balıklardır. Bu güzel çiklitleri sağlıklı yaşatıp üretebilmek için dikkat edilmesi gereken sadece birkaç temel kural vardır.

Malavi gölünün suyu alkaliktir, yani pH derecesi nötr noktası olan 7.0'ın üzerindedir. Bu gölde yapılan pH ölçümleri genelde 7.5 ile 8.5 arası değerler gösterir. Bazı akvaristler, Malavi çiklitlerinin sadece sert sularda başarıyla yetiştirilebileceklerini ileri sürerler; bu doğru değildir. Malavi Gölü sularının toplam sertliği 4-6°GH arasıdır ki bu suya yumuşak denebilir.

Bütün Malavi Çiklitleri, anaç ağızda kuluçkalayan türlerdir. Yani dişi balık yumurtalarını açılıncaya kadar ağzında saklar. Sadece üreme zamanı bir araya gelen eşler arasında bilindiği kadarıyla türlerin çoğunda bağ oluşmaz (agamik: çok eşli). Bazı türlerde cinsiyetler arasındaki çok belirgin olan optik farklılıkların dışında, cinsiyet ayrımının en kesin yolu, balıkların anal açıklıklarını kontrol etmektir. Erkeklerde bu açıklık farklı biçimde ve daha küçüktür. Bu farkı anlamak için öncelikle erkeği dişisi kesin olarak belli olmuş yumurtlamış bir çifti incelemek yararlı olacaktır.

Aufwuchs

(Almanca, okunuşu aufvuks) Göllerin bol güneş ışığı alan, genellikle derinliği 5 metreye kadar olan sığ bölgelerinde kayaları yeşil bir halı gibi kaplayan yosun tabakası. Bu tabaka ağırlıklı olarak yosunlardan ve bakterilerden oluşsa da aralarına böcek larvaları, küçük karidesler, kurtlar ve salyangozlar da karışmıştır; dolayısıyla Aufwuchs adı verilen bu yeşil tabaka, yosun ağırlıklı bir bitkisel-hayvansal gıda karışımıdır. Aufwuchs, Mbunaların temel besin kaynağıdır.